Oskar Adamus
Wstęp
Niniejszy raport został przygotowany na podstawie 21 odpowiedzi zebranych w badaniu ankietowym skierowanym do instytucji kultury, które organizują lub planują organizować wydarzenia z obszaru sztuki nowomedialnej. Badanie miało na celu rozpoznanie dostępnej infrastruktury, barier organizacyjnych, oczekiwań wobec osób artystycznych oraz form wsparcia udzielanego przez instytucje.
Ankieta została przeprowadzona metodą wysyłki anonimowych formularzy (system LimeSurvey), które rozesłano drogą mailową do instytucji, organizacji pozarządowych oraz prywatnych galerii. Podmioty te zostały wcześniej zidentyfikowane jako przestrzenie zajmujące się sztuką nowomedialną – takie, które w ostatnim czasie prezentowały tego typu prace.
Badanie odbyło się w okresie od lipca do września 2025 roku. Ankiety zostały wysłane do 38 podmiotów w Polsce oraz 11 instytucji z innych krajów Europy. Dla zwiększenia responsywności ankieterzy wykonywali także telefony przypominające. Ostatecznie udało się uzyskać 21 pełnych odpowiedzi – 17 z Polski oraz 4 z zagranicy, co oznacza wskaźnik zwrotu na poziomie 44% w przypadku podmiotów krajowych i 36% w przypadku europejskich.
Próba objęła instytucje o zróżnicowanym profilu – od dużych placówek posiadających profesjonalne sale wystawowe, po mniejsze galerie studenckie czy instytucje działające w przestrzeni lokalnej. Odpowiedzi ukazują szerokie spektrum doświadczeń i oczekiwań, a jednocześnie wskazują powtarzające się motywy, takie jak brak dostępu do odpowiedniego sprzętu, wysokie koszty techniczne czy potrzeba stabilniejszego finansowania. Dzięki zastosowaniu pytań zamkniętych, jak i otwartych możliwe było uzyskanie zarówno danych liczbowych, jak i jakościowego obrazu problemów oraz wyzwań związanych z rozwojem tego obszaru kultury.
Analiza pokazuje, że instytucje kultury w Polsce są zainteresowane rozwijaniem wystaw sztuki nowomedialnej, ale stoją przed poważnymi wyzwaniami organizacyjnymi. Najważniejsze z nich to brak nowoczesnego sprzętu, wysokie koszty techniczne oraz brak stabilnego finansowania. Jednocześnie widać dużą otwartość na nowe formaty – VR, AR, AI czy rozwiązania mobilne. Instytucje zdają sobie sprawę z potencjału edukacyjnego i społecznego sztuki nowomedialnej i wskazują na potrzebę jej lepszej promocji i dostępności.
Typy dostępnych przestrzeni wystawienniczych i warunki ekspozycyjne
Podmioty biorące udział w badaniu dysponują różnymi typami przestrzeni, w których możliwe jest organizowanie wystaw sztuki nowomedialnej. Najczęściej wskazywano na klasyczne sale wystawiennicze pod dachem, co potwierdza, że tradycyjna forma ekspozycji wciąż pozostaje podstawą działalności wielu ośrodków. Część instytucji zadeklarowała również posiadanie korytarzy, w których możliwe jest organizowanie mniejszych pokazów czy instalacji.
Znacznie rzadziej pojawiały się odpowiedzi dotyczące przestrzeni plenerowych oraz przestrzeni online. To pokazuje, że potencjał wystaw wirtualnych i hybrydowych nie jest jeszcze w pełni wykorzystany, choć w pytaniach otwartych część instytucji wyraźnie wskazuje na chęć rozwijania właśnie takich formatów. W przypadku przestrzeni plenerowych istotną barierą są zapewne kwestia sprzętu odpornego na warunki atmosferyczne oraz dodatkowe koszty logistyczne.
Analiza odpowiedzi wskazuje, że większość badanych instytucji dysponuje średniej wielkości przestrzeniami wystawienniczymi – przeważnie od 50 do 200 m². Jedynie nieliczne placówki deklarują większe powierzchnie pozwalające na rozbudowane ekspozycje multimedialne.
Jeśli chodzi o możliwość zaciemnienia, wyniki pokazują spore zróżnicowanie. Część instytucji ma możliwość pełnego zaciemnienia sali – najczęściej tam, gdzie wystawy są stałym elementem działalności. W wielu przypadkach jednak wskazywano, że zaciemnienie jest tylko częściowe, co ogranicza możliwości prezentacji prac opartych na projekcji, świetle czy wideo.
Kwestia zadymienia i wentylacji pojawiła się jako istotna w kontekście bezpieczeństwa technicznego. Większość instytucji nie dopuszcza użycia dymu lub mgły ze względów przeciwpożarowych. Tylko kilka placówek zadeklarowało, że dysponuje systemami umożliwiającymi bezpieczne zadymianie – najpewniej są to instytucje o bardziej rozbudowanym zapleczu scenicznym.
Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami
Większość badanych instytucji zadeklarowała, że ich przestrzenie posiadają udogodnienia dla osób z niepełnosprawnościami. Najczęściej były to takie elementy jak dostęp bez barier architektonicznych (rampy, windy, szerokie przejścia) oraz dostępne toalety. W kilku przypadkach pojawiały się także bardziej specjalistyczne rozwiązania, np. strony internetowe zgodne ze standardami WCAG, audiodeskrypcja, materiały w Braille’u, pętle indukcyjne czy przewodniki w języku migowym). Niemniej w większości przypadków placówki ograniczają się do podstawowych rozwiązań architektonicznych.
Wyniki te wskazują na potrzebę dalszych inwestycji i działań wspierających dostępność. Warto podkreślić, że temat ten pojawia się również w odpowiedziach otwartych – instytucje dostrzegają konieczność dostosowania wystaw nowomedialnych do osób z niepełnosprawnościami i traktują to jako dodatkowe wyzwanie finansowe.
Oczekiwania wobec osób artystycznych
W pytaniach dotyczących oczekiwań wobec osób artystycznych pojawiła się duża różnorodność odpowiedzi. Część instytucji zaznaczyła, że oczekuje obecności artysty podczas wystawy w celu obsługi sprzętu i dzieła artystycznego – w niektórych przypadkach regularnie, w innych tylko czasami.
Podobnie zróżnicowane były odpowiedzi w kwestii współfinansowania produkcji czy udziału w kosztach wystawy. Część instytucji dopuszcza taką możliwość, inne natomiast zaznaczają, że nigdy nie oczekują tego typu zaangażowania. Pokazuje to, że relacje między instytucjami a artystami wciąż nie są jednolite i w dużej mierze zależą od lokalnych warunków oraz modelu finansowania.
Formy wsparcia oferowane osobom artystycznym
Jedno z pytań ankiety dotyczyło form wsparcia oferowanych osobom artystycznym. Respondenci określali częstotliwość udzielania takiego wsparcia, wybierając jedną z opcji: „Zawsze”, „Czasem”, „Nigdy”, „Nie wiem” lub „To nas nie dotyczy”.
Najczęściej wskazywano zapewnienie honorariów i pokrycie kosztów realizacji wystawy, rzadziej – udział w rezydencjach, mentoringu czy wsparcie promocyjne. Pojawiające się odpowiedzi „Nigdy” i „To nas nie dotyczy” sugerują, że część placówek nie prowadzi regularnych działań wystawienniczych lub realizuje je w mniejszej skali, co może ograniczać zakres udzielanego wsparcia. Samo zaś zróżnicowanie odpowiedzi pokazuje, że badane instytucje działają w odmiennych warunkach organizacyjnych i finansowych, a oferowane formy współpracy zależą głównie od dostępnych zasobów i charakteru działalności poszczególnych podmiotów.
Formy wsparcia wobec podmiotów wystawienniczych
W odpowiedziach na pytanie otwarte o to, co najbardziej ułatwiłoby pracę badanym organizacjom, dominowały cztery główne wątki:
- Stabilne finansowanie – wieloletnie programy grantowe, dotacje na sprzęt.
- Wsparcie techniczne – dostęp do specjalistów obsługujących sprzęt.
- Uproszczenie procedur administracyjnych – szybsze decyzje, mniejsze obciążenia formalne.
- Współpraca z zewnętrznymi partnerami – samorządami, sponsorami technologicznymi, uczelniami artystycznymi.
Jeśli natomiast chodzi o planowane usprawnienia czy rozwiązania, badani najczęściej wskazywali lepszy sprzęt oraz nowe formaty interaktywne i mobilne (od projektorów i ekranów led, przez nagłośnienie i systemy oświetleniowe, po instalacje reagujące na ruch czy przenośne zestawy umożliwiające prezentację prac w różnych lokalizacjach). Tak, jak wspomnieliśmy wcześniej, wśród potrzeb pojawiały się również te związane z dostępnością i dostosowywaniem wystaw do osób z niepełnosprawnościami, jak np. audiodeskrypcja w VR. Widać więc, że instytucje są otwarte na eksperymenty technologiczne, ale ogranicza je przede wszystkim brak sprzętu i środków.